• O patronie ...
  Klasztor Sacré-Coeur
• Szpital PSK4

Informacje znajdujące się na tej stronie pochodzą z "Księgi Pamiątkowej w 85-lecie Ortopedii Poznańskiej" wydanej w 1998 roku

Michał Przychodzki, Andrzej Łempicki

Budynek Kliniki Ortopedycznej zbudowały Sercanki (zakon Sacré-Coeur), mające w XIX wieku, od roku 1857, swój klasztor ze szkołą przy obecnej ul. S. Mielżyńskiego. Budynek klasztorny miał wielki ogród opasany murem, ciągnący się aż do obecnej ul. Fredry. Sercanki zajmowały się wychowywaniem panien z lepszych rodzin. Zakonnice były Polkami i Francuzkami, a przełożoną była panna Józefa Chłapowska, córka generała Dezyderego, która wstępując do Klasztoru, wniosła duży posag pieniężny. Pomieszczenia klasztorne były jednak za ciasne, a ich lokalizacja w centrum gwarnego miasta była uważana za niestosowną. Niezadługo więc po swym osiedleniu na Fredry, Sercanki rozpoczęły budowę odpowiedniego gmachu, wówczas za miastem, przy samym jego końcu na Górnej Wildzie. Plany miały być sprowadzone z Francji, których autor, wybitny bez wątpienia architekt, nie jest znany. Istnieje też wersja, że autorem projektu był architekt Gustaw Schulz. Uczyniono go odpowiedzialnym kierownikiem budowy, pomagał mu również Stanisław Hebanowski. Był to, jak na owe czasy, największy i najwspanialszy zespół architektoniczny w Poznaniu. Związany z potrzebami szkolnymi  miał na wskroś nowoczesne rozwiązania w skali europejskiej dla tego typu budowli socjalnych. Budowę ukończono w roku 1871 za ogromne pieniądze, napływające głównie z Francji.

Powstał dwupiętrowy gmach w kształcie litery H. Ceglany budynek został opracowany  w formach gotyckich, co zapewne miało podkreślać religijny charakter instytucji. Po stronie zachodniej /od strony ulicy/ znajdowała się kaplica, opatrzona wyniosłą wieżą /do roku 1925 kaplicę użytkowali Ojcowie Zmartwychwstańcy, po II Wojnie Światowej kaplicę przebudowano, przedzielając jej nawę stropem/. Wejście główne znajdowało się od strony południowej. Do gmachu wchodziło się rozległą klatką schodową, w oknach jej były piękne witraże, których resztki zachowały się do dziś. Na drugim piętrze skrzydła południowego pozostały piękne drewniane kasetonowe stropy, które kiedyś musiały posiadać wszystkie sale budynku. Gmach otaczał rozległy park. Do dziś od strony zachodniej rosną liczne kasztanowce, a od strony wschodniej rozciąga się imponująca aleja stuletnich już dzisiaj platanów, uznanych za pomniki przyrody. Na parterze utworzono hol głównego wejścia, a na powstałym w ten sposób pierwszym piętrze salę wykładową. 

Sercanki ledwie się w nowych zabudowaniach urządziły i rozgościły, a już musiały w ówczesnym okresie „Kulturkampfu” wynosić się za granicę. Uczyniły to w listopadzie 1873 roku i przeniosły się do Pragi. Ukończony budynek sprzedały Sercanki z grubą stratą. Został nabyty z funduszów nie żyjącego już wówczas Tadeusza Rautenberg-Garczyńskiego (1791-1863), zniemczonego obszarnika wielkopolskiego, właściciela dóbr zbąszyńskich. Powstał w nim w roku 1876 Zakład Dobroczynności Garczyńskiego. Był przeznaczony dla ludzi samotnych i starszych, powyżej 40 roku życia, bez różnicy płci i narodowości. Pierwszeństwo miały jednak osoby z „wyższych stanów”.  Kierownictwo Zakładu spoczywało w rękach niemieckich, a jego polityka doprowadziła do takiego stanu, że na początku XX wieku pesjonariuszami byli prawie wyłącznie Niemcy. Zakład Garczyńskiego działał do końca I wojny światowej i w kwietniu 1920 roku kuratorium Zakładu Garczyńskiego przy ul. Górna Wilda 87-89 postanowiło oddać gmach tego Zakładu na cele Uniwersytetu. Dnia 31.3.1921 została zawarta umowa notarialna między kuratorium Zakładu im. Garczyńskiego a Uniwersytetem Poznańskim mocą której U P otrzymał na własność gmach przy Górnej Wildzie 87/89, oddając w zamian Zakładowi nieruchomość przy ul. Wrocławskiej 26/30 plus pewną ilość gotówki. Cały gmach miał być opróżniony najpóźniej 1 kwietnia 1922 i miał być zużyty wyłącznie na cele Wydziału Lekarskiego.

W kwietniu 1921 przeznaczono południową połowę Collegium Marcinkowskiego (bo tak wówczas nazywano ten nabytek) na tymczasowy Zakład Anatomii Prawidłowej, przy czym w podziemiach miano urządzić prosektorium, a na parterze i piętrach muzeum, bibliotekę, pracownie i mieszkanie dyrektora zakładu i laboranta. Po adaptacji, w pażdzierniku 1921 roku,  otwarto prosektorium, ale wykłady anatomii rozpoczęły się dopiero na początku II trymestru roku akademickiego 1922/23. Zakład organizował początkowo jego dyrektor prof. Józef Markowski,  następcą jego został prof. Stefan Różycki. On to właśnie - obok drugiego prosektorium - urządził wspomnianą wyżej salę wykładową, mieszczącą 100 osób. W latach późniejszych, po roku 1929, został przeniesiony do Collegium Marcinkowskiego Zakład Historii i Filozofii Medycyny wraz z Muzeum Historii Medycyny oraz Zakład Antropologii, oba prowadzone wówczas przez prof. A.dama Wrzoska. Wykłady dla studentów prof. Wrzosek prowadził na sali wykładowej na I piętrze. Oba Zakłady miały tam swoją siedzibę aż do wybuchu wojny 1939 roku.

W latach 1934/35 zagospodarowano gmach Collegium Anatomicum na Grunwaldzie i wówczas Zakład Anatomii Prawidłowej opuścił Wildę. W roku 1935 reaktywowawano Klinikę Ortopedyczną, prowadzoną  przez  prof.  Franciszka  Raszeję,   który   do   wybuchu    wojny prowadził również wykłady z ortopedii na piętrze. W rok po jej reaktywowaniu Klinika miała około 50 łóżek /w roku 1939 - 90 łóżek/ przede wszystkim w skrzydle południowym, a od frontu  salę operacyjną, gipsownię, rentgen i małą fizykoterapię. Wśród asystentów w roku 1935 byli wówczas: dr Józef Komza, dr Franciszek Kuczkowski, dr Alfons Maciejewski i stud. med. Jan Raszeja, bratanek profesora. Siostrą operacyjną była piel. Maria Aleksandrowicz.

Pod koniec lat trzydziestych Wydział Lekarski UP przewidywał rozbudowę Collegium Marcinkowskiego na Wildzie. Wykonanie projektu i planów rozbudowy polecono architektowi Władysławowi Czarneckiemu. Obok istniejącej już Kliniki Ortopedycznej miała tam być jeszcze laryngologia, okulistyka i dwie interny. Architekt zabrał się do pracy, choć uważał, że stary gmach, budowany dla innych celów, ogrzewany zwyczajnymi piecami, nie nadawał się na szpital. Większość profesorów nie orientowała się w charakterze pomieszczeń, najmniej natomiast kłopotów miał  prof. Raszeją, który wiedział co potrzebuje i czego chce. Poza tym miał świetną siostrę przełożoną /M. Aleksandrowicz/, z którą ustalał szczegóły wewnętrznej organizacji oddziałów, administracji i gospodarki szpitalnej. W innym dziele czytamy, że „gmach Collegium doczekał się odnowienia. Późnego lata 1938 roku rozpoczęto jego przebudowę, zmodernizowano wnętrze i usunięto neogotyckie wieżyczki”.

Na parterze frontowej części budynku z wysoką neogotycką wieżą była kaplica, która do około 1924 roku pełniła funkcję kościoła pomocniczego dla Wildy, dopóki Ojcowie Zmartwychwstańcy nie zbudowali nowego kościoła przy ul. Dąbrówki. W kaplicy po lewej stronie kruchty we wnęce była fisharmonia. Obecnie w miejscu kaplicy jest hol z rejestracją chorych i kioskami.

W czasie okupacji Klinikę zajęli Niemcy. Pierwszym dyrektorem Kliniki Ortopedycznej a równocześnie naczelnym chirurgiem Szpitala Elżbietanek był dr Georg Hesse. Potem było jeszcze dwóch innych Niemców. W roku 1943 kierownictwo Kliniki objął prof. dr Erich Heidsieck, uczeń profesora Schedego z Lipska. Z Polaków pracowali tam dr Alfons Maciejewski, dr Edmund Bartkowiak i dr Lech Wierusz. W budynku tym była i Klinika Oczna, w której głównym okulistą do końca marca 1942 był dr Konrad Dzięgielewski  Był i oddział chirurgiczny, na którym pracował jako asystent dr Zygmunt Mielcarek oraz mieścił się oddział skórny. W ogrodzie Kliniki było 4-5 baraków drewnianych na podmurówce, gdzie były oddziały zakaźne, między innymi dziecięce.

W Klinice Ortopedycznej w czasie okupacji był  sanitariuszem Jan Drajerczak /ur.1899/, przed i powojenny woźny Zakładu Historii Medycyny oraz pielęgniarz Antoni Kałużny, pracujący jeszcze wiele lat po wojnie w Klinice.

W czasie walk o Poznań, w podziemiach Kliniki, mała grupa lekarzy operowała przy

świecach rannych przywiezionych do szpitala z nalotu lotniczego niemieckiego w dniu 4. 2. 45. Wśród tych lekarzy był dr Alfons Maciejewski. Po zdobyciu Poznania szpital zajęły wojska radzieckie i po ich odejściu długo gmach remontowano.

W 1946 roku gmach został zabezpieczony i opracowano, zgodnie z sugestiami prof. Degi, plany jego przebudowy. Otrzymal nazwę Szpitala Uniwersyteckiego im. Karola Marcinkowskiego /Collegium Marcinkowskieg/. W sierpniu 1947 roku rozpoczęły się prace budowlane. W listopadzie 1948 roku wprowadziła się Klinika Ortopedyczna, posiadając początkowo 70 łóżek. Przebudowę kontynuowano do roku 1952. Polegała ona na przebudowie skrzydła północnego /dobudowano trzecie piętro z salą operacyjną/ i części skrzydła południowego. Wymieniono dawne drewniane stropy, dwuspadowe dachy zmieniono na płaskie.

Od tego czasu gmach zagospodarowano następująco. W piwnicach mieściły się kuchnia, stołówka,  warsztaty ortopedyczne, warsztaty szpitalne i kotłownia. Na parterze ambulatoria, pracownia rentgenowska,laboratorium, sala gimnastyczna, pracownia fotodokumentacji i administracja szpitala. Na I. i II. piętrze oddziały łóżkowe, na III. piętrze oddział łózkowy i sala operacyjna. Poza tym na I. piętrze była apteka, sala wykładowa na 100 miejsc, kaplica, gabinet kierownika kliniki i biblioteka. Na II. i III. piętrze skrzydła południowego znajdowały się mieszkania prof. W. Degi, dr dr J. Króla, J. Grybosia, L. Polakowskiego, W. Strzyżewskiego, piel. M. Piorun, piel. W. Szmyta, piel. E. Kobyleckiego, portiera J. Tworowskiego. W tym czasie, po wykwaterowaniu lokatorów z II. i III. piętra skrzydła południowego, znalazły tam miejsce Zakład Anestezjologii i Leczenia Bólu, pracownie Kliniki Chirurgii Ręki, Pracownia Dokumentacji Naukowej, pokoje asystentów, pokoje gościnne i administracja szpitala. W latach 1982 - 1983 przebudowano strychy łączące skrzydła południowe i północne II. piętra, zamieniając je na oddział łóżkowy Kliniki Chirurgii Ręki.

. W 1965 roku szwedzka fundacja Innomeuropeisk Mission buduje pawilon rehabilitacyjny, tak zwany „Domek Szwedzki”. Został on usytuowany w parku szpitalnym, na tyłach Kliniki.  Był to luksusowo wyposażony parterowy pawilon, w którym 12 chorych mogło przebywać w warunkach domowych. Został pomyślany jako miejsce usprawniania i przystosowania do normalnego życia chorych z dysfunkcją  kończyn górnych, szczególnie amputowanych. Bezpośredni nadzór nad budową i dalszą kilkuletnią opiekę /także zaopatrzeniową/ sprawowała pielęgniarka szwedzka p. Margareta Söderlund. 

W roku 1968 zakończono, prowadzoną kilka lat, poważną rozbudowę szpitala. Wybudowano Klinikę Rehabilitacyjną z salą wykładową na 160 miejsc. Osobne pawilony  wybudowano dla pralni, warsztatów ortopedycznych, Zakładu Rehabilitacji Przemysłowej i pływalni. Wybudowano internat dla pielęgniarek i kotłownię. Nowy gmach rehabilitacji połączono ze starym gmachem ortopedii łącznikiem.

Obecnie  w starym gmachu mieszczą się na I, II i III piętrze oddziały łóżkowe Kliniki Ortopedii, Kliniki Ortopedii Dziecięcej i Kliniki Chirurgii Ręki /razem 173 łóżka/. Na parterze mieszczą się rejestracja chorych, ambulatoria, gabinety rentgenowskie, apteka, sala gimnastyczna, Pracownia Fotodokumentacji, mała fizykoterapia, gipsownie, administracja szpitala, archiwum historii chorób. Na I. piętrze Zakład Leczenia Bólu, gabinety rentgenowskie, kaplica, dyżurki lekarskie, sekretariaty klinik, 3 sale konferencyjne. Na II. piętrze pracownie Kliniki Chirurgii Ręki, Pracownia Dokumentacji Naukowej, pokoje asystenckie, pokoje gościnne i administracja szpitala. Na III. piętrze mieszczą się 4 sale operacyjne.

W gmachu rehabilitacji od frontu znajduje się piękna sala wykładowa, mieszcząca 160 osób. W przyziemiu znajdują się sterylizacja, dwie małe sale gimnastyczne, Punkt Krwiodawstwa, Zakład Aparatury Badawczej, kuchnia, stołówka, magazyny, bufet. Na parterze mieszczą się rejestracja chorych, ambulatoria, Biuro Przyjęć, fizykoterapia, terapia zajęciowe, archiwum historii chorób. Na I. piętrze mieszczą się oddziały łóżkowe I. Kliniki Rehabilitacji /79 łóżek/ sekretariaty klinik, biblioteka, pokoje asystenckie, gabinet stomatologiczny, gabinet rentgenowski, EKG. Na II. piętrze mieszczą się oddziały łóżkowe II. Kliniki Rehabilitacji /81 łóżek/, laboratorium analityczne, serologiczne, bakteriologiczne, pracownia anatomopatologiczna, Zakład Patofizjologii Narządu Ruchu, dyżurka lekarska. Do gmachu przylega duża sala gimnastyczna i basen pływacki.

Ciekawe były losy nazwy ulicy przy której mieszczą się opisywane tu budynki. W okresie budowy klasztoru Sacre-Coeur nazywała się Kronprinzenstrasse, w okresie międzywojennym Górna Wilda, w czasie okupacji hitlerowskiej Schwabenstrasse, po wojnie ponownie Górna Wilda, potem Daszyńskiego, następnie Dzierżyńskiego i w końcu od 1981 roku zwie się ulicą 28. czerwca 1956 r.

W roku 1996, w stulecie urodzin profesora Wiktora Degi, szpital otrzymał jego imię. W wejściu do gmachu rehabilitacji postawiono popiersie prof. Degi, a przy wejściu do starego gmachu tablicę o następującej treści: „Profesor Wiktor Dega 1896-1995. Światowej sławy ortopeda. Twórca Polskiej szkoły Rehabilitacji. Uczniowie i współpracownicy. 1996 rok”.  Stara sala wykładowa otrzymała imię profesora Franciszka Raszeji /także w stulecie urodzin/, obok niej wmurowano tablicę o następującej treści: „W tym szpitalu dnia 1.08.1935 roku powołał Uniwersytecką Klinikę Ortopedyczną Franciszek Raszeja, 1896-1942, zamordowany przez hitlerowców w czasie niesienia pomocy chorym Żydom w gettcie warszawskim”. Twórcą popiersia i tablic był artysta rzeźbiarz Antoni Walerych.  

powrót do strony głównej